VANDALİZMDEN ZOR KURTULAN ROMA TİYATROSU “ARKEOPARK” OLACAK (Ağustos 2020) (1. ve 2. Bölüm)

 

 

VANDALİZMDEN ZOR KURTULAN ROMA TİYATROSU “ARKEOPARK” OLACAK (Ağustos 2020) (1. Bölüm)

Prof. Dr. Mehmet Tunçer 

Çankaya Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Öğretim Üyesi

“Eski şehrin dikkat çekici bir güzelliği vardır, girintili çıkıntılı duvarları geçmişteki mücadeleleri ve 13 yüzyıllık tarihini çağrıştırır, eski evlerle çevrili dar sokakları her adımda tarihi anıları barındırır, Roma ve Augustus Tapınakları, Julien Sütunu şehrin geçmişteki büyüklüğünü kanıtlar.”  (Mamboury, 1934, S. 43)

 

Bu yazıda; 35 yılı aşkın bir süredir, inanılmaz bir sorumsuzluk örneği olarak tüm yetkili kurum ve kuruluşlarının gözü önünde başıboş bırakılmış, tinerci ve ayyaş yuvası haline gelerek, Başkent Ankara için çağdışı ve utanç verici bir hal alan Bendderesi’ndeki Roma Tiyatro’sunun niteliği, kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkarılan bilgiler ve günümüzde gelinen nokta verilecektir.

 

Ancyra’dan Angora’ya, Angora’dan Ankara’ya….

Tarihte, Selçuklu ve Osmanlı dönemleri de dahil, Galatya eyaletinin başkenti olan Ankyra (Ankara) hiçbir zaman Roma İmparatorluk dönemindeki (MS ilk iki yüz yıl) kadar görkemli bir kent olmamıştır. Roma döneminden önce Ankara’nın nasıl bir kent yapısına sahip olduğu hakkında kesin bilgi yoktur. Kent, Roma döneminde içişlerinde bağımsız ve demokratik bir yapıda yönetilmiştir. Yapılan arkeolojik kazılardan elde edilen bulgulara göre, bu devirde kentin yoğun yerleşim alanı Roma Hamamı çevresindedir. 

Üçüncü yüzyılda, Küçük Asya’nın (Helen ve Romalıların Anadolu’yu tanımlaması) en uygar ve seçkin kentlerinden biri olan Ankara’nın imar edilmiş mahallelerinin çevresinde, ovada bir sur inşa edilmiş olabilir. Roma Hamamı güneyindeki okul avlusunda ve Çankırı Caddesi’nin karşısında yaptığı kazılarda bu surun kalıntısını ovaya inmeden, kentin bir bölümünü dışarıda bırakacak biçimde bulmuştur.

Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırı ile Avrupa’daki yolların birleşme noktasında bulunan Ankara, stratejik konumu nedeniyle Roma egemenliği altında hızlı bir gelişme göstermiş ve doğudaki savaşlar sırasında imparatorlar ile ordularının dinlendikleri önemli bir askeri üs olmuştur^[1].

ROMA DÖNEMİ  ANCYRA’DAN GÜNÜMÜZE KADAR ULAŞABİLEN ANIT ESERLER

Roma döneminde, buleterion, gymnasium, tiyatro, hipodrom ve agora gibi bazı yapıların yapıldığı ve sonraki dönemlere kaldığı bilinmektedir. Buleterion ve tiyatronun kalenin güneybatısındaki gelişme alanlarında, hipodrom ve şenlik yerinin Augustus Tapınağının yakınında, gymnasiumun da Roma hamamlarının hemen önünde yapıldığı tahmin edilmektedir.

 

ROMA DÖNEMİ ANKYRA (ANCYRA) KENT PLANI (Kaynak : M. Kadıoğlu)

Roma Dönemi, Ankara'nın en önemli dönemlerinden biridir. Cumhuriyet Dönemi'ne kadar büyük önem taşır. Çünkü Roma'nın Anadolu'daki en büyük, en uç şehirlerinden bir tanesiydi. Nüfusun o dönem 80-100 bin rakamına ulaştığı söyleniyor.

Roma İmparatorluğu 395 yılında Doğu Roma ve Batı Roma olmak üzere ikiye ayrıldı. Ankara, Doğu Roma'nın (Bizans) da çok önemli bir şehri. Hatta Ankara Kalesi'nin onarılması, kalenin yeniden inşası 7.-8. yüzyılda Bizans döneminde yapıldı.

Kale'de görmüş olduğunuz birtakım devşirme malzemeler, sütun başlıkları, mermer parçaları ve yazıtlar hep Ankara'nın Roma kalıntılarının oraya alınarak Araplara karşı savunma amacıyla yapılmasıyla oluştu. O dönem içinde Ankara'daki birçok Roma eseri tahrip olmuştur. Bence Roma tiyatrosunun da çevresi de bu dönemde tahrip olmuş, Roma Hamamı, August Mabedi ve kentteki önemli anıt yapıların malzemesi, taşları orada savunma amaçlı, can havliyle sur duvarı inşasında kullanılmış ve tiyatronun bulunduğu yer kapanmış, üzerine Osmanlı dönemi yapıları gelmiştir. 

   

BENDDERESİ ROMA BENDİ ve ÇEVRESİNDEKİ DEBBAGHANE MAHALLESİ VE KÖPRÜLERLE BİRLİKTE YOK EDİLDİ!!

 

  

*Osmanlı dönemleri yapıları gecekondu değil. Yani tiyatro çevresinde bulunan evler aslında gecekondu değildi. Orada çok güzel yapılardan oluşan evler de vardı. Maalesef oralar sonradan Bentderesi genelev olarak kullanılmaya başlandı. Cumhuriyetin 20. yüzyıllarından sonra oralar artık normal insanların giremediği, sıkıntılı yerler oldu. 1985-86 yıllarında oraya bir ayakkabıcılar çarşısı yapılacaktı. Ayakkabıcılar çarşısı yapılırken, temel kazısında büyük, dev taşlar çıktı. Her birisi 2 ile 3 ton ağırlığındaydı. Dozerle bunlar atılamadı, sonra Koruma Kurulu bu taşları kapattı. Ayakkabılar çarşısı inşaatı ise durdurularak proje iptal edildi.”

  Ankara aynı zamanda Roma şehri

Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay, ''Ankara, bir Selçuklu, bir Osmanlı şehri, aynı zamanda da bir Roma şehridir'' dedi. 11.01.2012

Roma yapılarının üzerinde Ankara'nın son yıllardaki başka ve özensiz yapıları yükseliyor." dedi. Roma Tiyatrosunu da ayağa kaldırmak için Ankara Büyükşehir Belediyesinin katkılarıyla başlattıkları çalışmaların devam ettiğini anlatan Günay, ''Benim hayalim, bu yaz sonu, en geç yıl sonu Roma Tiyatrosu'nda, Ankara'da bir kültür etkinliği tiyatro izleme veya klasik müzik konseri dinleme imkanı doğacak." şeklinde konuştu.

https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/ankara-ayni-zamanda-roma-sehri/400205

 

Roma Tiyatrosu’nun Bulunması ve Kazı Süreci 

Ankara Kalesi’ne çıkan Hisarparkı Caddesi ile Bentderesi’ne inen Kevgirli Sokak arasındaki alanda, Tabakhane Camisini arkasındaki yamaçta yer alır.

Georges Perrot ve Edmond Guillaume, 19 uncu yüzyılın ikinci yarısında, buradaki kalıntıların bir tiyatroya ait olabileceğini söylemişlerdir. Ayrıca Roma Hamamı’nda korunan bir heykel kaidesi üzerinde yer alan yazıt, Dionysos şenlikleri hakkında bir kararnameyi içermektedir. Yazıt, Ulpis Aelius Pompeianus'un Agonluğu sırasında çıkarılan bir kararnamedir ve üzerinde tiyatronun belli bir yerine konulduğu yazılıdır.

Tiyatro kalıntıları, 1982 yılı sonunda, buradaki Milli Eğitim Müdürlüğü binasının yıkılarak yeni “Ayakkabıcılar Çarşısı” yapımı için dozerle zemin kazısı yapılması sırasında rastlantı sonucu ortaya çıkmıştı. Antik tiyatro 2263 ada 5, 6, 7, 11 ve 14 no’lu parsellerde Hisar Parkı Caddesi ile Pınar Sokak arasında kalan eski Berlin Oteli bitişiğindeki alanda yer almaktadır.

Bu dönemde Ankara BŞB İmar Dairesinde Ulus ve Kale ile ilgili çalışmaları sürdürüyorduk ve epey heyecanlı günler yaşamıştık. Alanın Arkeolojik Sit Alanı ilanı ve 6-7 imar parselinin kamulaştırılması için Kültür Bakanlığına yazılar yazmıştık..

Arkeolojik inceleme çalışmalarının yapılabilmesi için tiyatronun bulunduğu parseller kamulaştırılmış ve Hisarkapı Caddesi’ne kadar olan diğerlerinin de kamulaştırılması işlemlerine başlanmıştı.

 

ROMA TİYATROSU (1985) (Fotoğraf: M. Kadıoğlu)

ROMA TİYATROSU PLAN RÖLEVESİ (Çizim : M. Kadıoğlu, N. Kadıoğlu,  2011, S. 118)

Tiyatronun kazısı, 1992-1986 yılları arasında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Klasik Arkeoloji Anabilim Dalı öğretim üyelerinin bilimsel danışmanlığı ve Anadolu Medeniyetleri Müzesi uzmanlarının katılımı ile gerçekleştirilmiş ve yapı kısmen ortaya çıkarılabilmiştir[2].  Tiyatro’nun kuzeybatı analemma duvarı ile sahne binasının batısı hala toprak altındadır (Kadıoğlu, vd., 2011). Bir çok tiyatroda olduğu gibi yerli kayanın oyulması ve doldurulması ile elde edilen oturma sıraları moloz taş - harç dolgusuyla oluşturulmuştur. Orkestraya girişi sağlayan doğu ve batıda iki tane parados (yan giriş) yer almaktadır. Skene (sahne) binası orkestraya beş kapı ile açılmaktadır.

TİYATRO PLAN RESTİTÜSYONU (Çizim: E. Erdem Öztaner/ Kaynak: Kadığolu vd., 2011, S. 119) (Üstte + 3:00 Kotu Planı / Altta + 17:00 Kotu Planı)

Bizans Dönemi'nde muhtemelen iki evreli değişikliğe uğramış; birinci değişiklikte orkestra su oyunlarının düzenlendiği bir havuza dönüştürülmüş, ikinci değişiklikte ise skene binasının içinin ve doğu paradosa bitişik tonozlu bölümlerin başka bir amaçla kullanıldığı sanılmaktadır. Geç Bizans Döneminde ise oturma sıralarının kaldırıldığı muhtemeldir. Buna rağmen tiyatronun tipik Roma tiyatrolarında olduğu gibi yarım daire biçiminde bir orkestrası ve iki diozomasının olduğu anlaşılmaktadır. M.S.2. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

“…….Ankyra Tiyatrosu, F. Sear’ın sınırlandırmasına göre Roma Dönemi’nde genel olarak Anadolu’da görülen 3a grubuna dahildir. Cavea’ya ,at hiç bir oturma basamağı in situ olarak ele geçmemiştir. Sadece alt cavea’nın  temel kısmı her iki cavea’yı  birbirinden ayıran kuzeydoğu aditus maximus’un üst kısmındaki diazoma’ya iat andezit bloklar günümüze kadar in situ  korunagelmiştir…”  (Kadıoğlu, vd., 2011, S.121)

“…..Olasılıkla alt cavea’da 11 ve üst cavea’da 19 olmak üzere toplam 30 oturma sırası ile cavea restitüte edilmiştir. Üst cavea’nın bitiminde yer alan olası ikinci diazoma ve tiyatroyu çevreleyen analemma duvarına ait hiçbir kalıntı günümüze ulaşmamıştır. Ancak hem arazinin topografyası hem de olası iki katlı scaenae frons’un yüksekliği cavea’nın yaklaşık 17 m yüksekliğinde olabileceğine işaret etmektedir…” (Kadıoğlu, vd., 2011, S.123)

Roma Tiyatrosu, Anadolu tiyatroları ile karşılaştırıldığında yaklaşık 59 m cavea [3] çapıyla Rhodiapolis tiyatrosu gibi (41,50 m), küçük tiyatrolar grubuna girer. Anadolu’da 95 – 105 m cavea çaplı tiyatrolar, yaklaşık 7.000 – 10.000 kişi kapasitelidir. Dolayısıyla Ankyra tiyatrosu için daha önce önerilen 10.000 – 15.000 kişilik oturma kapasitesi doğru sayıyı yansıtmaz (Kadıoğlu, Vd., 2011, S. 126).

Tiyatro açığa çıkarıldıktan sonra üzerinde bulunduğu parsellerin sahipleriyle mahkemelik olunmuş ve mahkeme henüz sonuçlanmadığından hiçbir işlem yapılamamaktadır. Tiyatronun ayakta kalan yapıları serserilerin ve tinercilerin mekânı olmuş durumda, her geçen gün daha da harap olmaktadır[4].

ROMA TİYATROSUNUN HİSAR CADDESİ İLE BENDDERESİ CADDESİ ARASINDAKİ YAMAÇTAKİ KONUMU (Fotoğraf: Ankara BŞB)

Aslında; Roma hamamı, Augustus Tapınağı, Julien Sütunu, Tiyatro, Roma yolu ve çevreleri gibi varlığı bilinen ve kazılar sonucu yüzeye çıkmış kalıntılar ve çevresindeki bütün uygulamalarda (temel kazısı, yol hafriyatı, altyapı inşaatları vb.) Müze denetiminde kazı ve sondaj çalışmaları yapılacak, ortaya çıkan tüm buluntular ile ilgili kararların Müze Müdürlüğü danışmanlığında Ankara Koruma Kurulu tarafından verilmesi gerekmekteydi.

1983 – 1985 Arası Ulus Tarihi Kent Dokusu Toplantılarında Roma Tiyatrosu İçin Alınan Kararlar[5]

28.07.1983 Tarihinde yapılan toplantıda Kaleiçi’nin kent bütününe ve yakın çevresine oranla tanımlaması yapıldı. Dokunun bugünkü durumu, bozulmuşluk, surlara verilen zarar, aykırı yapıların temizlenmesinin gereği, düzenlenmesi gerekli alanlar işaretlendi[6].  

Dış ve İç Kale’nin kuzeybatıda kazısı sürdürülmekte olan Roma Tiyatrosu’na bağlantı ile güneyde de Anadolu Medeniyetleri Müzesi gelişim alanı ile birlikte düşünülerek, geliştirilmesi gerektiği belirtildi.

,

KAZI ÇALIŞMALARI BAŞLADIĞI ZAMANLAR (1982-83) (Fotoğraf: G. Alpay)

Tiyatro alanındaki Belediye parselleri de intifa hakkı Belediye de olmak üzere, değerlendirilebilecektir. Bölge sınırları, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Anıtlar ve Eski Eser Onarımları Şubesi ve Ankara Belediye’since saptanacaktır. Mahalli İdarelere yardım ilkeleri kapsamındaki koşullar Belediye’ce yerine getirilmek kaydıyla Tiyatro çevresinin düzenlenmesi için, Planlama ve Yatırımlar Dairesi Başkanlığı mali yardım yapacaktır (1983).

Hacı Bayram Camisi, Roma Dönemi Tiyatrosu ve Kale’nin bir bütün içerisinde düşünülmesi halinde uygun bir kullanım olacağı görüşüne yer verilen toplantıda; küçük bir broşür hazırlanıp Hacı Bayram Camisi ve çevresi, Kavaflar Çarşısı çevresi için, uygulamada bir kamuoyu oluşturulması ve altyapı projesi beklenmeden bazı işleri başlanabileceği de önerildi (1983).

Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması Sonrası (1986)

Ulus Tarihi Kent Merkezi; Osmanlı Dönemi geleneksel kent dokusu, tarihi ticaret merkezi ve Cumhuriyet Dönemi yapıların yanı sıra; Arkeolojik önemli buluntu ve kalıntılar (Roma Hamamı, Roma Dönemi Antik Kalıntıları- Augustus Mabedi, Antik Dönem Tiyatrosu- ve Ankara Kalesi) ile bir bütündür.

1986 yılında Büyükşehir Belediyesi tarafından sürdürülen çalışmalarla “Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması” açılmış, ve bu proje ancak 1990 yılında tamamlanabilmiştir.

Yarışmanın konusu,

“Ulus Tarihi Kent Merkezi’nin, gelişme potansiyelleri göz önünde bulundurularak, korunması gerekli yapı ve yapı grupları ile geleneksel üretim birimlerinin gelecekteki kullanım biçimlerini modern kullanımlar ile bir arada değerlendirmek, tarihi merkezin niteliklerini çağdaş şehircilik, ulaşım, peyzaj ve restorasyon ilkeleri açısından gelecekteki şekillenmesini sağlayacak tasarımlar oluşturmak”,

Amacı ise;

“Ankara’nın Tarihi Kent Merkezi olan Ulus’un yakın çevresi ile ele alınıp, merkezin geleneksel yapı ve üretim birimlerini, şehirleşen ve gelişen bir toplum için niteliklerini bozmadan ve geliştirerek gelecek kuşaklara aktarmak, geleneksel merkezin korunması, değerlendirilmesi, ıslah edilmesi ve gerekli yerlerin yenilenmesi ve sağlıklaştırılmasını sağlamak, ekonomik ve gerçekçi bir çözüm getirerek, aynı zamanda geleneksel Osmanlı Türk Kent Merkezlerinin yeniden düzenlenmesi çalışmalarını desteklemektir”

 

ULUS TARİHİ KENT MERKEZİ KORUMA-ISLAH İMAR PLANI’NDA ROMA TİYATROSU ÇEVRESİ (1990)

 

Nitekim mekânsal kalite artırımını içeren ve kentsel mobilya detayına kadar inen düzenlemelerin ve kapalı çarşı, “meydan düzenlemeleri”, yayalaştırma alanlarını da içeren “düzenlenecek ulaşım bölgeleri”, Hacıbayram kültür merkezi ya da antik Roma tiyatrosu gibi “çevre düzenlemesi yapılacak yapı ve yapı grupları”na fonksiyonel yüklemelerin yanında, öneri tasarımlardan birer “etaplama – finansman –  örgütlenme modeli” talep edilmiş, bu yolla uygulamanın hangi aktörlerle ve hangi süreçte nasıl gerçekleştirilebileceğinin ipuçları alınabilmiştir. Bu modelin “ülkemizde koruma, geliştirme amaçlı projelerin uygulanmasında karşılaşılan darboğazları aşmaya yardımcı olacak, mevcut olanakları kullanma ve yeni yasal, yönetimsel ve parasal olanaklar yaratacak nitelikler” taşıması beklenmiştir.

 

KAZI ÇALIŞMALARI BAŞLADIĞI ZAMANLAR (1982-83) 

(Fotoğraf: G. Alpay – S. Hakan - wowTURKEY.com)

ONARIM ÇALIŞMASI (Fotoğraf M. Buhar)

  

VANDALİZMDEN ZOR KURTULAN ROMA TİYATROSU “ARKEOPARK” OLACAK (2. Bölüm)

Prof. Dr. Mehmet Tunçer 

Çankaya Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Öğretim Üyesi

Bu yazıda; 35 yılı aşkın bir süredir, inanılmaz bir sorumsuzluk örneği olarak tüm yetkili kurum ve kuruluşlarının gözü önünde başıboş bırakılmış, tinerci ve ayyaş yuvası haline gelerek, Başkent Ankara için çağdışı ve utanç verici bir hal alan Bendderesi’ndeki Roma Tiyatro’sunun niteliği, kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkarılan bilgiler ve günümüzde gelinen nokta verilecektir. Bu yazı bir öncekinin devamı olarak Antik Tiyattro çevresinin açılması, Genelevin yıkılması, Tiyatro çevresinin denetimsiz bırakılması nedeni ile yeniden tahrip olma sürecine girmesi ve bu yıl başlanan “Arkeopark Projesi” ve “Onarım”  çalışmalarına yer verilecektir.

    BENDDERESİ GENELEVİ’NDE SON YAPILAR DA YIKILIYOR (Fotoğraflar : A. Soyak, 15.09.2013)

Bendderesi Genelevi Kaldırıldı ve Tiyatro Çevresi Açıldı

2008-2013 yıllarında yapılan çalışmalar ile uzun yıllardır bu bölgeyi ne yazık ki insanlık dışı bir mekan olan genelev kaldırılmıştır. Kentsel dönüşüm çerçevesinde yıkım çalışmalarına devam eden Ankara Büyükşehir Belediyesi ve Altındağ Belediyesi büyük tepkiler ve engellemeler karşın Tabakhane Mahallesindeki salaş yapıları tamamen yıkmış ve temizlemiştir.

ROMA TİYATROSU ÇEVRESİNDE KAMULAŞTIRILARAK YIKILAN ÇOK KATLI YAPILAR (2005) (Fotoğraf: M. Kadıoğlu)

Konuyla ilgili açıklamalarda bulunan Altındağ Belediye Başkanı Veysel Tiryaki, Ulus Tarihi Kent Merkezi Koruma Islah Planı kapsamında yer alan ve yıllardır geri planda bırakılmış Bentderesi'nin modern bir görünüme kavuşması adına çalışmalara ara vermeden devam ettiklerini söyledi. aşkan Tiryaki, "Çalışmalar kapsamında daha önce 23'ü iş yeri 16'sı baraka olmak üzere toplan 39 imarsız binanın yıkımını gerçekleştirdik. Genelev çevresinin temizlenmeye başlamasıyla Kale'nin bir parçası olan Roma Hamamı'na kadar uzanan arkeolojik kalıntılar yeniden gün ışığına çıkacak. Yapılacak çalışmalarla ayrıca antik Roma Tiyatrosu'nun hayata döndürülmesi amaçlanıyor. Çevrenin temizlenmesinin ardından Kültür Bakanlığı ve Altındağ Belediyesi işbirliği ile yenilecek Roma Tiyatrosu, Ankara'nın önemli kültür merkezlerinden biri olacak" diye konuştu. https://www.haberler.com/bentderesi-ndeki-genelevin-hamami-kentsel-haberi/ 05.01.2008)

 

 

1992 – 2016 ARASI KARŞILAŞTIRMALI FOTOĞRAFLARDA ARADAN GEÇEN 15 YILDA ROMA TİYATROSUNUN SADECE BİRKAÇ BASAMAĞININ ONARILDIĞI VE GENELEV YAPILARININ YIKILDIĞI GÖRÜLMEKTEDİR (Karşılaştırma : A. Soyak, ve B. Williams)

  Büyükşehir Belediyesi’nin Ulus Bentderesi’nde başlattığı tarihi 5 bin kişilik Antik Roma Tiyatrosu ortaya çıkarma çalışmaları meyvelerini vermeye başladı.

“…..Belediye yetkilileri, iki evin ardından bir kaç gün içinde beş evin daha yıkılmasıyla birlikte genelevde bir çözülme yaşanacağını ve Bentderesi'nin boşalacağını belirtti. Bugün 2 evin daha yıkılmasının ardından Bentderesi Genelevi’nde toplam 17 ev kaldı. Yıl sonuna kadar bütün evlerin yıkılacağı belirtilirken……. Ankara Kalesi'nin eteklerinde bulunan Bentderesi'nde, genelevin bulunduğu bölgenin hemen altındaki tarihi Roma antik tiyatrosunu ortaya çıkarmak için kazı çalışmalarına da başlandı. Kazıların başlamasının ardından ilk olarak İlksan Öğretmen Evi yıkılmış, ardından Bentderesi Genelevi'nin bulunduğu yerdeki evlerin yıkımına başlanmıştı. 

(Kaynak : http://www.radikal.com.tr/turkiye/ankarada-genelev-yikildi-kadinlar-isyanda-1020560/ 24/09/2010 )

 

Bu kapsamda bölgede tarihi dokuyu yeniden ortaya çıkarmak ve çirkin görüntüyü ortadan kaldırmak için başlattığı çalışmalarını sürdüren Büyükşehir Belediyesi’nin, salaş durumda bulunan ve çirkin, metruk bir görüntüye neden olan binaları bir bir yıkmasıyla birlikte tarihi Antik Tiyatro da yavaş yavaş gün ışığına çıkmaya başladı.

 

Anıl Palas Yıkımı (Solda) Fotoğraf: S.Hakan) Bendderesi Genelevi’nin Yıkımı

Bölgeyi karartan metruk biçimdeki binaların, tarihi binalara ve çevreye zarar vermeden, profesyonel bir şekilde yıkımının gerçekleştirildiğini, Antik Tiyatro’nun üzerindeki tüm binaların bir bir yıkıldığını kaydeden Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek

, “Yıkımlar ilerledikçe Roma devrinden kalma 5 bin kişilik Antik Tiyatro da yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı. Ortaya tamamen çıkmasının ardından da restorasyonunu yapıp, koruma altına alacağız ve tarihe tanıklık yapan güzelliğini yeniden sergileyeceğiz” dedi.

Daha önce de bölgede bulunan ve görüntü kirliliğine neden olan, tarihi örten Kültür ve Turizm Bakanlığı’na ait dört katlı binayı, İlksan Öğretmenevi’ni, Anıl Otel’i ve çevredeki altı binayı yıkan Büyükşehir Belediyesi, yapılan çalışmalarla bölgenin tarihe tanıklık eden dokusunu adım adım ortaya çıkarıyor.

(Kaynak : http://www.tayproject.org/haberarsiv201010.html  Hürriyet, 03.11.2010)

 

 

HACIBAYRAM CAMİSİ, TABAKHANE CAMİİ VE ROMA TİYATROSU (Fotoğraf: Ank. BŞB.)

Yarım daireden daha büyük olan cavea’sı[7]  ile Ankyra Tiyatrosu’nun orkestra çapı, yaklaşık 12 m’dir. 1,20 m derinliğinde ölçülebilen orkestra çukurunu, kesme gri-beyaz kireçtaşı bloklarla inşa edilmiş bir duvar çevrelemektedir. İyi işçilikle yapılmış bu kireçtaşı bloklar, profili bir kaide (toikhobat) üzerinde yükselmektedir (Kadıoğlu, M., 2011, S.127) Osmanlı döneminde üzerine neredeyse bir mahalle kurulmuştu..

  

TİYATRO VE ÇEVRESİ (21.10.2013) (Fotoğraf: A. Soyak)

Tiyatro ve Yakın Çevresinin Denetimsiz Bırakılması Sonucu Ortaya Çıkan Utanç Verici Vandalizm Görüntüleri

“….Bentderesi bölgesinde 4-5 parsel kamulaştırma alanı ilan edildi. 1995 yıllarında ise orada kazılar başladı. Etrafı yıkıldı. Ancak bölge denetimsiz kaldı. Son 10 yıldır ise burası denetimsiz bir vaziyette. Çevresinin güvenlik altına alınması lazım. Çevresi tahta perdeyle çevrilmesi gerekiyor. Ancak şu anda yol geçen hanı durumunda. İçki içenleri, ayyaşların, uyuşturucu çekenlerin, tinercilerin yuvası haline gelmiş. Oraya girilemiyor. Bizim gibi normal insanlar o bölgede tanıdığımız insanlar sayesinde bu bölgeye girebiliyoruz. Bu konuyu birkaç senedir de dile getiriyoruz..." [8]

 ANTİK TİYATRO İÇİNDE İÇKİ İÇİLMİŞ, ATEŞ YAKILMIŞ VE ÇÖPLÜĞE DÖNMÜŞ (Fotoğraflar: M. Tunçer, Şubat 2016)

ANTİK TİYATRO’DA TİNER ÇEKENLER ve TİYATRO ÜSTÜNE BOCA EDİLEN TAŞ, TOPRAK (Fotoğraf: M. Arabacı)

 

*Tiyatro çevresi mutlaka denetim altına alınmalı. Dikenli tel mi çekilecek, tahta perde mi yapılacak. Bu antik tiyatronun çevresinin güvenlik altına alınması lazım. Girişi çıkışı beli olmalı. Sonra yapılan projeler var. O projeleri uygulamaya sokmamız gerekiyor. Yani antik tiyatronun nasıl restore edileceği ele alınmalı. Bir de çevre düzenlemesi yapılması lazım. Giriş kapısı, otopark, bilet gişesi vesaire gibi projeler yapılmalı. Böyle bir proje zaten var. Bunlar uygulanırsa orasında hiçbir problem olmaz. Augustus mabediyle Hacıbayram Veli Camii ile buranın doğrudan bağlantısının kurulması lazım. Burayla da Ankara Kalesi'nin doğrudan bağlantısının kurulması gerekiyor. (M.Tunçer, 2016 – Ali İnandım ile Röportaj) 

 

 "............Prof. Tunçer, son yıllarda kazısı yapılan Roma Tiyatro'sunun ise perişan durumda olduğunu belirterek, “Yer yer ateş yakılmış, yarı yanmış odunlar, galeriler isle kaplanmış. Şarap, rakı vd içki şişeleri, ortalık çöplüğe dönmüş. Çok üzücü bir manzara. Burada yapılanlar 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na göre tamamen suçtur. Burayı denetimsiz bırakmak da suçtur” sözleriyle tarihi mekândaki rezalete tepkisini göstermişti." (Kaynak : Yavuz, Y., 08.05.2016, https://odatv.com/ankarada-utancmanzaralari- 0805161200.html)

"....Antik Tiyatro çevresi mutlaka denetim altına alınmalı. Dikenli tel
mi çekilecek, tahta perde mi yapılacak. Bu antik tiyatronun çevresinin güvenlik altına alınması lazım. Girişi çıkışı beli olmalı. Sonra yapılan projeler var. O projeleri uygulamaya sokmamız gerekiyor. Yani antik tiyatronun nasıl restore edileceği ele alınmalı. Bir de çevre düzenlemesi yapılması lazım. Giriş kapısı, otopark, bilet gişesi vesaire gibi projeler yapılmalı. Böyle bir proje zaten var. Bunlar uygulanırsa orasında hiçbir problem olmaz. Augustus mabediyle Hacı Bayram Veli Camii ile buranın doğrudan bağlantısının kurulması lazım. Burayla da Ankara Kalesi'nin doğrudan bağlantısının (S. 49) kurulması gerekiyor.". 

(Tunçer, M., Yalçın, N., Aytekin, Ö., Röportaj Dizisi Alyurt, P., Milliyet Ankara Eki, 28.08.2018)    

 

Dr. Necati Yalçın ile birlikte Koç Müzesi’ndeki konferansımızda; Ankara-Roma karşılaştırması yaparak, korunması gerekli ve UNESCO Dünya Mirası listesine girebilecek arkeolojik ve tarihsel /kültürel değerlerimizi, bu eserlere yapılan tahribatları anlatmaya çalıştık.

Özellikle Augustus Tapınağı, Hacı Bayram Camisi çevresi, Roma Dönemi Tiyatrosu çevresinde de geçtiğimiz dönemde yapılan yıkımları sundum. Bu günlerde Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma dairesi başkanlığı tarafından planlanan çalışmaları içeren bir sunum yaptım.'' ifadelerini kullandı (Tunçer, M., 8 Şubat 2020) .

Roma Tiyatrosu Çevresi Güvenli Hale Getirildi ve Arkeopark Projesi Hazırlandı

  

YAPILAN YAYINLAR NETİCESİNDE ANTİK TİYATRO ÇEVRESİ DENETİM ALTINA ALINMIŞTI (Fotoğraflar: M. Arabacı 2018) (Tel örgü öncesi ve sonrası)

ABB Kültür ve Tabiat Varlıkları Dairesi Başkanı Bekir Ödemiş, ‘Antik Roma Tiyatrosu’nun etrafının jiletli telle çevrilmesiyle ilgili, “Alana giren kötü niyetli kişilerin ateş yakarak tarihi kalıntılara zarar vermesi engellenmiştir” dedi.

 

ROMA TİYATROSU ARKEOPARK PROJESİ (2020) (Kaynak: Ankara BŞB)

1. ve 2. Derece Arkeolojik Sit Alanı sınırları içinde yer alan Roma Tiyatrosu’na yönelik Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arasında imzalanan protokol doğrultusunda, Roma Tiyatrosu’nun aslına uygun restorasyonunun yapılması için proje çalışmaları başlatılmıştır (Ankara BŞB, KTVK Dairesi Bşk.). Ankara Roma Dönemi Tiyatrosunun kuzeyindeki, doğusundaki ve batısındaki, Hisar Parkı Caddesi, Kevgirli Sokak ve Hacı Bayram Bulvarı arasında kalan, doğu yönünde de Ankara Kalesi ile sınırlanan 1. ve 2. Derece arkeolojik sit alanında, Roma Tiyatrosunun restore edilerek ziyarete açılmasına yönelik ve çevresinin de düzenlenerek Arkeopark’a dönüşümünün sağlanması amacıyla, tiyatroda restorasyon projesi ve çevresinde de çevre düzenleme projesi hazırlanmıştır.

Hazırlanan çevre düzenleme projesi kapsamında, ziyaretçilere yönelik Otopark, turist otobüsleri için Park ve Bekleme Cebi, Ziyaretçi Karşılama Merkezi, Tuvaletler, Bileti Satış Gişesi ve Güvenlik Kulübesi, Çocuklar için Arkeoloji bilimini tanıtıcı Açık Oyun Alanları, Tematik Açık Hava Sergileme Alanları, Seyir Kafesi, Seyir Terasları ve peyzaj çalışmaları yer almaktadır (Ankara BŞB, KTV Bilgi Notu).

 

Ankara Büyükşehir Belediyesi “Roma Tiyatrosu ve Arkeopark Projesi”ni hayata geçirmeye hazırlanıyor. 2021 yılında tamamlanması planlanan projenin detaylarını açıklayan Kültür ve Tabiat Varlıkları Daire Başkanı Bekir Ödemiş, “Ulus ve civarında hem tarihi mirasımızı koruyacağız hem de bu alanı dünya tarihi mirasına kazandıracağız” dedi^[9] .

“Ankara Roma Tiyatrosu ve Arkeopark Projesi”nin Ankara 2 Numaralı Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulunca onaylandığını açıklayan Ödemiş, bu yıl içinde başlanması planlanan Ankara Roma Tiyatrosu ve Arkeopark Projesi’nin 2021 yılında tamamlanarak Dünya kültürel mirasına kazandırılacağını ifade etti.
 

27 HAZİRAN 2020 DE TİYATRO İÇİ TEMİZLENMİŞ AMA HALA BAZI YERLERİ ÇÖPLÜK (Fotoğraflar: M. Arabacı)
2012-2019 yılları arasında arazide yapılan kazı çalışmaları neticesinde bulunan yeni buluntulardan dolayı, 2019 yılında Ankara Büyüksehir Belediyesi’nin Kültür Bakanlığı ile yaptığı protokol kapsamında, Tiyatro’nun revize rölöve, revize restitüsyon ve revize restorasyon projeleri, Mezon Mimarlık Restorasyon Ltd. Şti tarafından hazırlanmış ve 2019 yılında tiyatroya ait revize projeler, Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylanmıştır. Bu projelere doğrultusunda, tiyatronun yarım kalan restorasyon çalışmasına önümüzdeki yıllarda devam edilecektir.

TİYATRO RESTORASYON PROJESİ 2012 (Elif Erdem Öztaner, Mezon Mimarlık Ltd., Kaynak: Kadıoğlu, M., 2017)

ÇEVRE DÜZENLEME ve ARKEOPARK PROJESİ:

Arkeoparkın girişi, 1. ve 2. Derece Arkeolojik Sit alanının kuzeydoğu ucundandır. Girişin karşısında, Ziyaretçi Karşılama Merkezi, girişin batısında, Bilet Gişesi ve Turnikeli geçiş alanı yer almaktadır. Turnikelerden geçildikten sonra, alt kotta, yola paralel uzanan, Ziyaretçi Karşılama Merkezi ve tescilli Abdülkadir İsfehani Mescidi arasında kalan alanda, ziyaretçilerin alanla ilgili ön bilgi alabilecekleri, yapının tarihinin anlatıldığı bilgilendirme tabelalarının yer aldığı, aynı zamanda alanda gezen insanların tura başlamadan önce ya da turu tamamladıktan sonra dinlenebilecekleri, oturma alanlarını da içeren bir dinlenme alanı ve yanı sıra, çocuklar için de keyifli vakit geçirerek, tarih ile olan bağlarını oynayarak ve eğlenerek güçlendirebilecekleri, arkeoloji temalı kum havuzları ve oyun alanları oluşturulmuştur (Ankara BŞB, KTV Bilgi Notu).

 

ROMA TİYATROSU ARKEOPARK PROJESİ (Kaynak : Ankara BŞB, KTVK Dairesi Bşk)

ZİYARETÇİ KARŞILAMA MERKEZİ:

Arkeopark alanı içinde düşünülen en önemli yapısal öğe, Ziyaretçi Karşılama Merkezi dir. Bu mekânın alana ziyarete gelen ziyaretçilerin karşılandığı korunaklı, kapalı bir alan sunması, alan hakkında ön bilgi verilmesi ve ziyaretçilerin yeme-içme, tuvalet gibi ihtiyaçlarının karşılanmasının yanı sıra, geçici küçük çaplı sergilere ve Ankara’nın Roma dönemi şehrini tanıtıcı sunum ve sergilere imkân sağlaması amaçlanmıştır.

Mimarisi planlanırken, yapının, alanda asıl sergilenen Roma Dönemi Tiyatrosu ve yapının arkasında yer alan tarihi Ankara Kalesi surlarının önüne geçmemesi, biçimi ve malzeme kullanımı ile sade, tarihi yapılarla yarışmayan, yapının kendisinin öne çıkmadığı ancak modern çizgisi ile de tarihi yapılardan ayrışan bir dili olması amaçlanmıştır.

Alan içinde yeni yapılacak olan bu yapının, tiyatronun siluetini kapatmayacak bir alanda yapılması istenmiştir.  Bu sebeple, arazinin tiyatrodan en uzak köşesi olan doğu kenarı konum olarak belirlenmiştir. Bu alan seçildikten sonra, biçim ve yükseklik olarak da, yapının, arkasında yer alan Kale Surlarının yol kenarından algısını bozmaması amaçlanmıştır. Bu sebeple, yapının arkasındaki suru, yaya kaldırımında yürüyen yayanın göz yüksekliği seviyesinden kapatan bir konumda değil, daha geride, Kale Surunun bitişinde yapılması planlanmıştır. Kale surları doğal kayalığın üzerine oturmaktadır. Yeni yapılması planlanan ziyaretçi karşılama merkezi ise, Kale Surunun oturduğu kayalığın önünde yer alacak ve tek katlı olacak, böylece insan yapımı suru değil, doğal kayalığın altı kısmını kapatacaktır. Mevcut durumda, kale etekleri yeşilliklerle kaplıdır. Yeni yapılacak yapının çatısının da yeşil çatı olması, kale etrafında bulunan yeşilliğin, yapının çatısında da devam etmesi, böylece yapının, doğal topoğrafya ile bütünleşerek, topoğrafya içinde yok olması, sadece kuzeye bakan giriş cephesinin açıkta kalarak, yapının sadece bir cephesinin görünür olması amaçlanmıştır (Ankara BŞB, KTV Bilgi Notu).

 

SEYİR KAFESİ:

Arkeopark alanının güney tarafında, tiyatronun doğusunda, Hisar Parkı Caddesi üzerindeki açık otoparkı sınırlayan taş istinat duvarının batısında, halihazırda, zemininde asfalt olan düzlük alan üzerine, bir Seyir Kafeteryası önerilmiştir. Bu alan arazinin en üst kotunda yer alan, aynı zamanda alanın kuzeybatı yönündeki Hacı Bayram Camii ve Augustus Tapınağı’nın olduğu alana bakan, o bölgenin ve Arkeopark alanının yukarıdan izlenebilmesi için çok iyi konumda olan bir seyir alanı niteliğindedir. Bu alanın zemininin hali hazırda sert zemine dönüşmüş olması bu alanın işlevsel olarak kullanılabilmesi için bir altlık oluşturmaktadır. Ayrıca bu alanın doğusunda yer alan otoparkın tiyatroya bakan taraftaki, sonradan örülmüş istinat duvarının, Hisar Parkı Caddesi’nden yukarı doğru çıkarken çok baskın bir öğe durumunda olması ve bu duvarın gizlenmesinin istenmesi de bu alana yeni bir fonksiyon vermek için düşünülen gerekçelerdendir. Bu alanın işlevsel olarak oluşturulmasının gerekçelerinden birisi de ziyaretçi karşılama merkezi ile alanın güney sınırı arasında eğimli arazide planlanan, peyzaj alanları ve tematik açık hava sergilerinin bulunduğu kısmın ziyaretçiler tarafından kullanımının daha cazip hale getirilmesi ve üst kottaki kafe ve seyir alanına varana kadar olan alanının tamamının gezilebilmesi için bir sebep daha oluşturulmasıdır.

Sonuç

35 yılı aşkın bir süredir inanılmaz bir sorumsuzluk örneği olarak tüm yetkili kurum ve kuruluşlarının gözü önünde başıboş bırakılmış, tinerci ve ayyaş yuvası haline gelerek Başkent Ankara için çağdışı ve utanç verici bir hal alan Roma Tiyatro’su umarım yakında vandalizmden ve tahribattan kurtulacaktır.

Ankara BŞB açıklamalarına göre “Arkeopark Projesi” ve “Tiyatro Restorasyon Projesi”

KTV Koruma Kurulu’ndan geçmiştir. Roma Tiyatrosu’nun çevre düzenlemesi ve restorasyonuna ilişkin de ihale sürecine girildiğini yetkililer açıklamıştır.

Umarım bundan böyle üzerinde yer aldığımız Roma Dönemi Ancyra’sının çok değerli arkeolojik kalıntılarına çok daha dikkatli, bilimsel ve hassas davranılır.

 

BU KONUDA BASINDA ÇIKAN BAZI HABERLERİMİZ:

Son yıllarda inanılmaz bir şekilde herkesin gözü önünde “Dünya Mirası” olabilecek Roma Tiyatrosu içi ve çevresi denetimsiz ve çöplük idi. Ben bu konuda birkaç haber yapmıştık.

28 Ağustos 2018 tarihinde Milliyet Ankara Ekinde tam sayfa olarak Paşa Alyurt’un hazırladığı yazı dizisinde Dr. Necati Yalçın ve Y. Peyzaj Mimarı Öznur Aytekin ile birlikte “Antik Tiyatro Çevresi Koruma Ve Denetim Altına Alınmalı” demiştik. Bu yazıya karşılık 1 hafta sonra sonra çıkan haberde bunun gerçekleşeceği yazıyor.

 Mayıs 2016 da çıkan haber aşağıda..

https://odatv.com/ankarada-utanc-manzaralari-0805161200.html

Şubat 2016 da çıkan haber aşağıda:

http://www.hurriyet.com.tr/yikmayin-ayaga-kaldirin-40061817

http://mehmet-urbanplanning.blogspot.com/2016/03/ykmayn-ayaga-kaldrn.html

 

 

Sayın Eray Görgülü (Hürriyet) yaptığımız röpörtaj

http://eraygorgulu.blogspot.com/2016/05/ulusu-ykmayn-yeniden-ayaga-kaldrn.html?view=classic

Roma Tiyatrosu’nun nasıl ayyaş, tinerci yatağı olduğuna ilişkin çektiğim bazı fotoğraflar aşağıda: 

("Başkent Ankara için utanç verici manzaralardır. Bunun önüne geçebilirsek ne mutlu bize demiştik)"

      

ARKEOPARK PROJESİ KORUMA KURULU TARAFINDAN ONAYLANMIŞ VE UYGULANMAYA BAŞLAMIŞTIR (Ocak 2021) 

KAYNAKLAR

Ankara Dış Ve İç Kale’deki Çalışmalar İle Açık Hava Müzeleri Hakkında Not (28.09.1983 Tarihli Toplantı Tutanağı)

Ankara BŞB, K.T.V. Dairesi, 2020, Roma Tiyatrosu ve Arkeopark Projesi Bilgi Notu ve fotoğraflar (KTV Dairesi Başkanı sayın Bekir Ödemiş’e ve konu ile ilgili Bedir, B., ve Avcı, S., ‘ya Arkeopark Projesi ile ilgili bilgi, belge ve fotoğraflar için teşekkür ediyorum.

Akok, M., 1969, Ankara Şehrindeki Roma Hamamı, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı XVII-1, sf. 5-37.

(Aktaran : Aygür, A., F., https://alivedatoygur.wordpress.com/2019/05/14/roma-ankarasindan-gunumuze-kalan ( Erişim: 08.07.2020)

Aygür, A., F., 2019, “Roma Tarihinde Ankara’nın Yeri”, Roma Ankarası’ndan Günümüze Kalan, https://alivedatoygur.wordpress.com/2019/05/14/roma-ankarasindan-gunumuze-kalan/ (Erişim: 08.07.2020)

Duran, S., 2018, Georges Perrot - Edmond Guillaume, http://www.gazeteregli.com/eregli-haber/gazete-eregli/?id=4300&resimID=2209, Erişim 08.07.2020

Kadıoğlu, M., Görkay, K., Mitchell, S., 2011, “Roma Dönemi’nde Ankyra”, Yapı Kredi Yayınları 3371, Anadolu Kültür Akademisi Derneği, Mas Mat., İstanbul.

Ödemiş, B., 2019, Ankara BŞB, KTVK Dairesi Bşk. lığı Sunumu.  

Tunçer, M., 2000, “Tarihsel Çevre Koruma Politikaları: Ankara”, Kültür Bakanlığı Yayınları 2520, Aralık 2000, Kültür Eserleri Dizisi : 281.

Tunçer, M., 2017, "Dünden Bugüne Kültürel Miras Ve Koruma: Ankara, Patara, Urfa Edessa, Perge, Diyarbakır, Mardin ", Gazi Kitapevi Yayınevi, Ank. ISBN 978-605-344-522-7,

Tunçer, M., Yalçın, N., Aytekin, Ö., Röportaj Dizisi Alyurt, P., Milliyet Ankara Eki, 28.08.2018.

Yavuz, Y., 08.05.2016, https://odatv.com/ankarada-utancmanzaralari- 0805161200.html)

Roma Tiyatrosu Başkent'te Gün Işığına Çıkıyor, 10 Şubat 2020,
Kaynak : https://www.gazetenehaber.com/haber/roma-tiyatrosu-baskentte-gun-isigina-cikiyor-64006? fbclid=IwAR3CoFywxJhDHX3A1d4l82P3vXpAudwrvVExqpLhAEkNucgWG4fCKVrsjhg

Mayıs 2016 da çıkan haber aşağıda..

https://odatv.com/ankarada-utanc-manzaralari-0805161200.html

Şubat 2016 da çıkan haber aşağıda:

http://www.hurriyet.com.tr/yikmayin-ayaga-kaldirin-40061817

http://mehmet-urbanplanning.blogspot.com/2016/03/ykmayn-ayaga-kaldrn.html

Sayın Eray Görgülü (Hürriyet) yaptığımız röportaj

http://eraygorgulu.blogspot.com/2016/05/ulusu-ykmayn-yeniden-ayaga-kaldrn.html?view=classic

https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/ankara-ayni-zamanda-roma-sehri/400205

https://alivedatoygur.wordpress.com/2019/05/14/roma-ankarasindan-gunumuze-kalan/ (Erişim: 08.07.2020)

https://www.haberler.com/bentderesi-ndeki-genelevin-hamami-kentsel-haberi/ 05.01.2008)

http://www.radikal.com.tr/turkiye/ankarada-genelev-yikildi-kadinlar-isyanda-1020560/ 24/09/2010

http://www.tayproject.org/haberarsiv201010.html  Hürriyet, 03.11.2010)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

---

[1] https://alivedatoygur.wordpress.com/2019/05/14/roma-ankarasindan-gunumuze-kalan/ (Erişim: 08.07.2020)

[2] Kadıoğlu, M., Görkay, K., Mitchell, S., 2011, “Roma Dönemi’nde Ankyra”, Yapı Kredi Yayınları 3371, Anadolu Kültür Akademisi Derneği, Mas Mat., İstanbul.

[3] Cavea, antik dönem tiyatrolarında oturulan bölümlere verilen addır.

[4] Aygür, A., F., 2019, “Roma Tarihinde Ankara’nın Yeri”, Roma Ankarası’ndan Günümüze Kalan, https://alivedatoygur.wordpress.com/2019/05/14/roma-ankarasindan-gunumuze-kalan/ (Erişim: 08.07.2020)

 

[5] Ankara Dış Ve İç Kale’deki Çalışmalar İle Açık Hava Müzeleri Hakkında Not (28.09.1983 Tarihli Toplantı)

[6] Tunçer, M., 2017, "Dünden Bugüne Kültürel Miras Ve Koruma: Ankara, Patara, Urfa Edessa, Perge, Diyarbakır, Mardin ", Gazi Kitapevi Yayınevi, Ank. ISBN 978-605-344-522-7, S.57.

 

[7] Antik tiyatroların sahne dışında kalan yarım planlı, basamaklı oturma alanı. Sözcük latince olmakla birlikte, bugün hem Roma, hem de Grek tiyatroları için kullanılır. Döneminde Grek tiyatrosundaki aynı bölüme theatron denilirdi. (Kaynak: Sanat Sözlüğü)

[8] Tunçer, M., Korunamayan Kültürel Miras HacıBayram Camisi ve Augustus Tapınağı Çevresi Kitabı, 2019, S.48.

 

[9] Roma Tiyatrosu Başkent'te Gün Işığına Çıkıyor, 10 Şubat 2020,
Kaynak Linki = https://www.gazetenehaber.com/haber/roma-tiyatrosu-baskentte-gun-isigina-cikiyor-64006? fbclid=IwAR3CoFywxJhDHX3A1d4l82P3vXpAudwrvVExqpLhAEkNucgWG4fCKVrsjhg

 

 

ANKARA İÇ KALE DOKUSU ONARILACAK (Temmuz 2020)

 

ANKARA İÇ KALE DOKUSU ONARILACAK

(Temmuz 2020)

Prof. Dr. Mehmet Tunçer

Çankaya Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü

Geçtiğimiz günlerde, Ankara Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Tabiat Varlıkları Daire Başkanlığı, Ankara Kalesi İç Kale’de 91 binanın onarılması amacıyla “İçkale 1. Etap Sokak Sağlıklaştırma Projesi”ni uygulamaya başladı. Bu uygulamalar bildiğim kadarıyla son 40-50 yıldır, hatta Cumhuriyet’in başından bu yana İç Kale’de yapılacak en kapsamlı onarım çalışmaları olacaktır.

Bu yazının amacı Ankara Kaleiçi’nde haziran 2020’de başlayan çalışmaları değerlendirmek, Ankara Kaleiçi’ne yönelik  “Koruma Amaçlı Planlama Çalışmaları” nı özetlemek, Kültür Bakanlığı ve belediyelerin yaptığı çalışmalardan ve özellikle Dış Kale’de bazı restorasyon ve cephe düzenleme uygulamalarından örnekler vermektir.

“…….Son 20 yıldır hemen her seçim döneminden sonra, ve öncesinde, Ulus ile ilgili, sayısını hatırlayamadığım kadar çok gazete, magazin haberi okudum, kestim, biriktirdim.. “Ulus Ayağa Kalkacak”, “Tarih Canlanıyor”, “Kale’deki Eski Ankara Evleri Onarılıyor”, “Ulus’un Çehresi Değişiyor”, “Samanpazarı Meydanı Yerinde Yeller Esecek”, “Başkente Yeni Eğlence Merkezi (Kale)” vb......Doğal olarak 1980’lerin başında, henüz yeni mezun bir plancı olarak Ankara Belediyesi’nde çalışırken, haberleri daha heyecanlı okur, Kaleiçi, Hacıbayram, Suluhan ve Ulus için yaptığımız çalışmaların basındaki yansımalarını heyecanla takip ederdik.. Bunlardan bazılarına görüş verdiğimiz halde, yazılan yalan yanlış haberlere de kızar, üzülürdük..”  (Tunçer, M., 2007)

Binlerce yıllık geçmişe sahip Ankara Kalesi ‘nin tarihsel, arkeolojik ve kültürel değerlerini bünyesinde barındırdığı bilinmektedir. Bu kesimlerinin planlı ve programlı bir uygulama ile korunması ve geliştirilmesi, vakit geçirmeden onarılması gerekmektedir. Bu gereklilik Atatürk Cumhuriyeti’nin Başkenti olan Ankara’da yaratılan çağdaş ve modern kent olgusunu bütünleyecek olan kültürel mirasın geleceğe bir bütün olarak aktarılması amacına yöneliktir.

Ancyra, Enkür, Angora ve nihayet 20 yy.da Ankara Şehri binlerce yıllık bir kültürel sürekliliğin ve uygarlıkların bir karışımı, bir sentezi olmalıdır. Geçmiş kültür değerlerinden, şehir dokusundan mimarlık ürünlerinden, arkeolojik değerlerden, sanat eserlerinden esinlenerek, yararlanarak, onları koruyup geliştirerek daha ileri, daha çağdaş ve daha yaşanabilir bir çevre, bir şehir ve bir kültür oluşturulabilir.

Bu kadar yazıp çiziyoruz bir arpa boyu yol gidemiyoruz. Keçiören’deki Estergon Kale’si yapımına harcanan paranın bir kısmı ile Ulus ve Kale ele alınıp çağdaş bir tarihi kent merkezi ve dokusu haline sokulabilirdi.. Çok yazık!..” M. Tunçer 2007

Ulus’u 1932 Hermann Jansen Planı’ndan beri “Protokol Alanı” olarak ilan ederek “KORUMA” altına alan belediye, şimdi acaba ne yapsak da ondan kurtulsak diye plan ve projeler üretmeye başladı.. Koruma altına alındığı günden bu yana Koruma Amaçlı çalışmalar yapılamadığı, ya da yetersiz yapıldığı için korunamayan, giderek yok olan kültür varlıklarımız, tarihsel değerlerimiz zaman içinde parça parça yok olmuştu..

“Kaleiçi Tarihi Kentsel Sit Alanı”, Jansen planından bu yana “Protokol Alanı” sınırlaması ile ticari merkezin baskısından uzakta olması ve herhangi bir planlama ile şuyulandırma (parsel birleştirme) yapılmamış bulunması nedeniyle bütünüyle korunmaya aday kent parçası olarak görülmektedir.

 ANKARA KALESİ SURLARI VE DOKUSU (ERNEST MAMBOURY)

“Kale bir harabe yığını olarak istifade veya büyük masrafalar ihtiyar ile gelecek nesiller için muhafaza edilecek, gerek kültürel ve gerekse siyasi olsun milli hayatın merkezine temel teşkil edecektir. / Böyle bir inşaatla Türkiye mevcut asarı hasebiyle (Roma’da Kapitol, Pergamon’daki Kasır vs. gibi) herkesçe taktir edilen memleketler meydanında girecektir. Kalenin burçlarından her biri bir Türk şehri tarafında inşa edilip, o şehrin ismi ile tesmiye edilmesi tarzı ile bunların imarı da varidi hatırdır. / Ankara şehri için başka bir merkez intihap etmek mümkün değildir.” Hermann Jansen, 1937.

Ancak, 1970’lere kadar yapılan koruma daha çok yasaklayıcı, engelleyici, ve  pasif  bir koruma olduğundan, Kaleiçi konutları da, bugün bakımsız, yoğun kullanımlı, eklenti ve bölünmelerle fiziki durumu kötü, mimari ve estetik değerleri yok olma yoluna girmiş yapılardır. Halbuki, Kaleiçi’ ndeki yapı stoğu da, sürdürülebilir bir kalkınma için turizm, ticaret, kültür, konut, vb. kullanımları üstlenerek geliştirilebilecektir.

1972 yılında Ankara’da koruma amaçlı bir planlama yapılması gereği üzerinde durularak tek yapı ölçeğinde alınan tescil kararıyla Kaleiçi’nde 14 yapı tescil edilmiştir. Koruma-Geliştirme bölgesine temel olacak çalışmalar, 1979 yılında ODTÜ Mimarlık Fakültesi, Restorasyon Bölümü “Ankara Kalesi Koruma Geliştirme Projesi: Tespit, Değerlendirme, Ön Kararlar” adlı kapsamlı araştırma 1987 yılında “Kale Proje Yarışması Şartnamesi” olarak yayınlanmıştır (Tunçer, M., 2000).

Ankara Kaleiçi’nde Korumaya Yönelik Planlama Çalışmaları

 Ankara Kalesi Koruma Geliştirme Projesi’ nin “Tespit ve Değerlendirme ve Ön Kararlar” etabında, Kaleiçi’ ne yönelik koruma, sağlıklaştırma ve geliştirme kararlarının verilebilmesi için gerekli fiziki ve sosyo-ekonomik yapıya ilişkin bilgiler derlenmiş ve değerlendirilmiştir.

Bu çalışmada, koruma, sağlıklaştırma ve geliştirme kararlarının verilebilmesi için gerekli fiziki ve sosyo-ekonomik yapıya ilişkin bilgiler derlenmiş ve değerlendirilmiştir. Ayrıca, bu değerlendirme ışığında, mevcut planlama koruma araç ve olanakları çerçevesinde, uygulamaya dönük Koruma - Planlama Politikası seçenekleri ortaya konmuş, örgütlenme modelleri önerilmiştir. Aynı zamanda, fotogrametrik ve fotografik tespit ve belgeleme çalışması yapılmış, iç ve dış tespitlerle yapıların fiziki ve mimari özellikleri saptanmıştır.

“Yeni şehircilikte yeni şehir kısımlarının kurulmasını eski kısmın yayılışından tamamen ayrılmak lazımdır. Hatta nazari olarak Eski Şehir üzerinde haddi zatında bir cam levhası kapamalıdır. Bu suretle kolaylıkla bütün gidişat takip edilerek şehri fenalıklardan korumak kabil olur. Eski şehre mümkün olduğu kadar fazla el sürmemek gerektir. Yeni kısmın imarının tekamül ve terakkisinden sonra eski kısma münasip bir şekilde dikkatle bağlamak kabil olur. Yeni ihtiyaçlara göre uydurulur. Bizim vazifemiz onun hususiyetini istikbal için saklamaktır. Bunda da, ufak tefek mevcut hataları nazarı itibara almayarak, bir Eski Şehre ait nizamname tanzimi ile muvaffak olunur.” Hermann Jansen 1937

ANKARA KALESİ GENEL GÖRÜNÜMÜ (Kaynak : Ankara BŞB, Kültür ve Tabiat Varlıkları Dairesi)

1981 yılında, Başkent Ankara’ nın tarihi kent dokusunun korunması çabalarına bir başlangıç olarak küçük bir bölgede uygulamaya geçilmesinin özendirici bir örnek oluşturacağı düşünülmüş, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından Dış Kale, Kale Kapısı, Devdiran ve Doyran Sokak’ taki konutların cephelerinin çevreye uyumlu bir hale getirilmesi, onarım ve cephe düzenlemesi yapılması amacıyla bir proje hazırlanmıştır (Tunçer, M., 2000).

KALEKAPISI SOKAK DÜZENLEME PROJESİ (KÜLTÜR BAKANLIĞI-1981)

Ancak, bu proje sergilenerek halkın ilgi ve katılımı sağlandığı halde ne yazık ki uygulanma olanağı bulunamamıştır.

Kaleiçi araştırma raporunda; ".....çevrenin düzenlenmesi sonucunda ev sahiplerinin yapıların bakım ve onarımı yönünde bir güdü kazanmaları ve giderek daha yukarı gelir gruplarından bazı kişilerin Kale'de ev satın alarak bunları restore etmeleri olanaksız değildir." şeklinde bir yorum da bulunmaktadır. Nitekim, Kale Proje Yarışması sonucunda bu yönde bir gelişim süreci yavaş olsa da oluşmuştur.

1985- 2000 arasındaki uygulamaların tümüne bakıldığında bu tür bir yaklaşımın egemen olduğu görülmektedir. ODTÜ Çalışması “Saptama ve Belgeleme” ye yönelik bir çalışma olarak kalmış, Kültür Bakanlığı bu çalışmayı değerlendirerek “Koruma Amaçlı” bir plan geliştirememiştir.

Projenin bu aşamasında; mülkiyet araştırması yapılmış, saptama ve belgeleme (tesbit ve tescil) çalışmaları yenilenmiştir. Ankara Kalesi’ nin çevre ile olan ulaşım ve fonksiyonel bağlantılarının belirlenmesi üzerinde durulmuştur.

Ulus ve Kaleiçi Koruma Planlama Yarışmaları

1980’lerin başında; Tarihi Kent Dokusu’nun 150 hektarlık bir kesimi Gayr-i Menkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun aldığı bir kararla “Kentsel, Tarihsel, Doğal ve Arkeolojik Sit Alanı” ilan edilmişti..

20 yıl olmuş, Ankara Büyükşehir Belediyesinde çalışırken açtığımız iki yarışma sonucunda (1986-87’ler)  “Ulus Tarihi Kent Merkezi Koruma Islah İmar Planı” hazırlanmış, “Kaleiçi Koruma Planı” ise yıllar geçmesine rağmen tamamlanamamıştı..

1987 Yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Altındağ Belediyesi, Büyük Şehir Belediyesi’ nin de katkılarıyla, “Ankara Kalesi’ nin çağdaş şehircilik, ulaşım, peyzaj ve restorasyon ilkeleri açısından günümüz ve geleceğin gereksinimlerini karşılayacak biçimde şekillenmesini sağlayacak tasarımları elde etmek” amacıyla, “Ankara Kalesi Koruma Geliştirme (İmar Planı) Projesi” yarışmasını açmıştır

   

ANKARA KALESİ KORUMA GELİŞTİRME İMAR PLANI PROJE YARIŞMASI (1987) VE ULUS TARİHİ KENT MERKEZİ ÇEVRE DÜZENLEME YARIŞMASI ŞARTNAMESİ (1986)

Bu yarışmanın amacı; “.....Ankara Kalesi ve çevresinin bugün içerdiği tarihi ve kültürel değerleriyle, geleneksel dokusuyla, turistik çekiciliğiyle korunması ve geliştirilmesidir. Bu amaca ulaşmak için; Kaleiçi’nde teknik ve sosyal altyapının düzenlenmesi, kent bütünüyle doğru bir bağlantı kurulması, yapıların sağlıklaştırılması, bakım ve onarımları ile boş alanların çevreye uyumlu olarak değerlendirilmesi gibi hem fiziki hem de sosyal, kültürel, ekonomik düzenlemelerin bir bütün içinde ele alınması...” olarak belirlenmiştir.

Yarışma; konusunda şehircilik, mimarlık ve restorasyon disiplinlerinin bu daldaki bilgi birikimi, beceri ve duyarlılığını bütünleştirmeyi ve türünün ilk örneği olması bakımından meslek çevrelerinde büyük ilgi çekmeyi başarmıştır. 118 şartnamenin satın alınmış ve 40 projenin teslim edilmiş olması, yarışmanın ilgi çektiğinin bir göstergesidir.

AKMAN Proje ltd. hazırlanan 1/5000 ve 1/1000 ölçekli “Ankara Kalesi Koruma ve Geliştirme Projesi”, Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından koşullu olarak onaylanmıştır. Ancak, çeşitli nedenlerle bu proje de uygulanma olanağı bulamamıştır.

TAÇ Vakfı’nın Onarımları

Bu çalışmalar devam ederken; Ankara Belediyesi tarafından Belediye Başkanı Mehmet Barlas zamanında (1973) çevreye “örnek bir onarım göstermek” amacıyla satın alınan yapılara el atılmıştır. Bu yapılar her toplantıda Kültür Bakanlığı ile belediye arasında önemli bir gündem maddesini oluşturmuştur. 11 yıldır içinde yaşayanlar boşaltılarak boş ve bakımsız durumda bırakılan, Kaleiçi Doyran Sokak 5, 7 ve 9 kapı numaralı eski Ankara evleri,  sonuçta, “Türkiye Anıt-Çevre ve Turizm Değerlerini Koruma Vakfı” (T.A.Ç.)  ile 21.3.1984 tarihinde imzalanan bir protokol uyarınca onarım ve işletmesi yapılmak üzere adı geçen vakfa devredilmiştir.

KALEİÇİ KALEKAPISI SOKAKTAKİ T.A.Ç VAKFINA DEVREDİLEN 3 EVİN ONARIM ÖNCESİ DURUMU

       

20 KASIM 1985 TARİHLİ ULUS GAZETESİ’NDE “KALEDEKİ EVLER MÜZE OLUYOR” HABERİ ve TAÇ VAKFININ ONARDIĞI 3 YAPI RESTORE EDİLMEDEN ÖNCE ve RESTORASYON ESNASINDA YAPILARIN DURUMU (1984-1987)

Restorasyon çalışmaları sonucunda bu evlerin, “Eski Ankara Evi” niteliğinde lokanta, pastahane ve hediyelik eşya satış (bakırcı, kilimci, vb.) birimleri halinde düzenlenmesi planlanmıştır. Bir dönem bu yapılar prestij lokantası olarak hizmet vermiş, son yıllarda yeniden onarımdan geçirilerek bir vakfa devredilmiştir.

Kalekapısı’ ndan girişte sol tarafta yer alan bu yapılara prestij niteliği taşıyan bir kullanımın verilmesi ve zaman zaman turistlerin, politikacıların, sanatçıların ve Ankara halkının Kale’ ye olan ilgilerini çekmek bakımından önemli bir gelişme sayılmalıdır.

1995'lerde durum böyleydi ve ondan sonra ağırlıklı olarak Dış Kale’de bazı bireysel girişimlerin (Zenger Paşa Konağı, Hatipoğlu Konağı, Kınacızade Konağı, Soroptomistler Derneği Yapısı, Doyran Sokakta bazı cephe onarımları, Kınacızade Konağı vb) dışında Kaleiçinde kapsamlı bir çalışma yapılmadı ne yazık ki İçkale kendi kaderine terkedildi..

Ankara Kalesi Çalışmaları Yürütme Kurulu

Ankara Kent Konseyi ve Konseyin en önemli bileşenlerinden Ankara Kalesi Meclisi ve Yürütme Kurulu, Ankara’nın tarihi dokusunun nitelikli etkinliklerle tanıtılması ve kente ilişkin farkındalığın arttırılması için konaklama, turizm, kültür ve sanat etkinliklerine yoğunlaşıyor.

“………Ankara Kent Konseyi, Ankara Kalesi ve çevresini geliştirmek, sorunlara çözüm üretmek için ilgili sivil toplum kuruluşları ve Kale esnafı ile bir araya geldi. Toplantı, Altındağ Belediye Başkanı Asım Balcı, Ankara Ticaret Odası Yönetim Kurulu Başkanı Gürsel Baran ve Ankara Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreter Yardımcısı Kemal Çokakoğlu’nun katılımıyla Kale bölgesindeki bir antikacıda gerçekleşti.

Ankara Kalesi Derneği Başkanı Şevket Bülend Yahnici moderatörlüğünde, Kale bölgesindeki aydınlatma eksikliği, otopark sorunu, güvenlik önlemlerinin azlığı, Kale’ye ulaşım zorluğu ve birçok sorun daha Ankara Kent Konseyi koordinasyonunda yapılan toplantı ile ele alındı. Ankara için ortak akılla hareket eden bir iş birliği ağı kurmanın öneminden bahsedildi…”

Ankara Kent Konseyi "Ankara Kalesi ve Çevresinin Kültür Turizmine Kazandırılması Projesi" için esnaftan iş adamına, akademisyenden belediye başkanlarına kadar tüm kesimleri bir araya getirmiştir. Ankara Kale'sinin kalkınması başta olmak üzere kale esnafının sorunları ve çözüm önerileri, turistleri hem Ankara'ya hem Ankara Kalesi'ne çekebilmek için nelerin yapılabileceğine ilişkin tüm fikirler tartışılmaktadır.

Ankara Büyükşehir Belediyesi “İç Kale 1 Ve 2. Etaplar Sokak Sağlıklaştırma Projesi”  (2020)                                        

Kültür Ve Tabiat Varlıkları Daire Başkanlığı, Kaleiçi’nde Güvenliği Sağlamaya Yönelik korkuluk montajı ve ışıklandırma projesinin ardından “İçkale 1. Etap Sokak Sağlıklaştırma Projesi” kapsamında tarihi evlerin bulunduğu sokakların restorasyonu için aslına uygun bir proje hazırladı.

Ankara Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Tabiat Varlıkları Daire Başkanlığı, Ankara Kalesi İçhisar mevkiindeki 91 binanın turizme kazandırılması için “İçkale 1. Etap Sokak Sağlıklaştırma Projesi”ni hayata geçirecek. Bu uygulamalar Cumhuriyet’in başından bu yana İç Kale’de en kapsamlı onarım çalışmaları olacaktır (Haziran  2020).

İhalesi gerçekleştirilen birinci etap restorasyon çalışmalarına kısa süre içinde başlanması planlanırken kalenin tarihi dokusu muhafaza edilecek.

İçhisar mevkiinde bulunan bina ve yapılarda restorasyon çalışmalarına ağırlık vereceklerini söyleyen ve Ankara Kalesi’nin iki bin yıllık bir geçmişi olduğuna dikkat çeken Kültür ve Tabiat Varlıkları Daire Başkanı Bekir Ödemiş, “Sokak Sağlıklaştırma” projesine ilişkin şu detayları paylaştı:

“Geçmişten bizlere kalan tarihi, kültürel ve mimarı bir yapı olan Ankara Kalesi’ni korumak ve gelecek nesillere aktarmak hepimizin görevi. İç kale kısmında çalışmalarımızı üç etaba ayırdık. Şu an birinci etabın ihalesini yaptık. 91 binanın restorasyon çalışmaları çok kısa zaman içerisinde başlayacak. Temel amacımız tarih ve özgün mimari varlıkları ortadan kaldırmak değil, özgün yapısına sadık kalarak yapıları korumak ve yaşatmak. Ankara Kalesi için aydınlatma projemiz de kuruldan geçti ve ihale çalışmaları tamamlanmak üzere. Büyükşehir Belediye Başkanımız Sayın Mansur Yavaş’ın bu konudaki hassasiyetini Beypazarı’ndan dolayı herkes biliyor. Bu anlayışla başlayacağımız restorasyon çalışmalarında Ankara’nın turizm potansiyeline de katkı sağlaması için ciddi çaba sarf ediyoruz.”

ANKARA KALESİ (İÇ KALE) 1 VE 2. ETAPLAR SOKAK SAĞLIKLAŞTIRMA PROJESİ (Kaynak: Ankara BŞB, Kültür ve Tabiat Varlıkları Dairesi)

Dış Kale bölgesinde 57 adedi tescilli olmak üzere 91 yapı sokak sağlıklaştırması ile restore edilmiştir. İç kale 1 etap bölgesinde sokak sağlıklaştırma projeleri koruma bölge kurulunca onaylanmıştır. Bu kapsamda 37 tanesi tescilli olmak üzere 58 parseldeki 73 yapı restore edilecektir.

İç kale 2 etap bölgesinde sokak sağlıklaştırma kapsamında ele alınarak 34 adet parsel; 29 tescilli 44 tescilsiz; toplam 73 yapı restore edilmek üzere çalışmalar yürütülmektedir.

 

 

ÖNERİLER

Koruma, tek yapı, çevre, şehir ve bütünü ölçeğinde geliştirme ve yenilemeyi de içermektedir. Sürdürülebilir koruma düşüncesi çerçevesinde kültürel değerlerin korunması yanında, tarihsel çevrelerin bir konut dokusu, konut stoku olduğu düşünülmeli ve koruma yanında ıslah/ rehabilitasyon çabaları da etkin olmalıdır.

Koruma, geliştirme ve yenileme çabaları, planlı, programlı ve parasal kaynaklara bağlı, etaplama ve örgütlenme ile birlikte gerçekleştirilebilirse bilimsel ve daha başarılı olabilir. Bu nedenle, günümüze kadar yapılan planlama çalışmalarına örgütsel ve parasal boyut katılmalı ve öncelikler saptanarak etaplama halinde uygulama yapılmalıdır.

“Ankara Kaleiçi Koruma Amaçlı İmar Planı”, Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Tabiat Varlıkları Dairesi, Altındağ Belediyesi ve Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu işbirliği ile biran evvel hazırlanmalıdır.

Kaleiçi’nin korunmasına yönelik bir planın ve ilgili projelerinin onanması da büyük önem taşımaktadır. Nedenleri ne olursa olsun bu konudaki her türlü gelişme tarihsel çevrenin giderek daha çok tahribine neden olmaktadır. Varolan araştırmalar ve dökümantasyon derlenerek gelecek için daha detaylı çalışmalara temel olarak değerlendirilmelidir.

Umarım Kaleiçi, gerçekten korunmuş ve onarılmış elde kalan son özgün Eski Ankara dokusu olarak geleceğe aktarılacaktır.  Hacı Bayram çevresindeki gibi yapay, betonlaşmış bir çevre (yeni-tarihi eserler) oluşturulmamasını diliyorum.

 

 

KAYNAKLAR

Altındağ Belediyesi, Kültür Bakanlığı, 1987, “ANKARA KALESİ KORUMA GELİŞTİRME YARIŞMASI”, YARIŞMA ŞARTNAMESİ.

Ankara Büyük Şehir Belediyesi İmar Dairesi Başkanlığı, 1986, “ULUS TARİHİ KENT MERKEZİ ÇEVRE DÜZENLEME YARIŞMASI”, YARIŞMA ŞARTNAMESİ.

MAMBOURY, E., 1933, “ANKARA Guide Touristique” (Ankara Gezi Rehberi).

JANSEN, H., 1937,  Ankara İmar Planı Raporu.

TUNÇER,  M., 2000, “Tarihsel Çevre Koruma Politikaları : Ankara”, Kültür Bakanlığı Yayınları 2520, Aralık 2000, Kültür Eserleri Dizisi : 281.

TUNÇER, M., 2015,  “Yıkmayın Anafartalar Çarşısını, Ulus İşhanı’nı, Ankara Hali’ni.. Yıkamazsınız Ulus’u!.. (4)”, Ankara Magazine Dergisi, Çevresi’ni Arayan Ankara, Alter Yay.

TUNÇER, M., 2015,  “Ulus Yine, Yeni, Yeniden "Ayağa Kalkacak!", Çevresini Arayan Ankara, Alter Yay.

https://www.kulturservisi.com/p/tarihi-ankara-kalesinin-sokaklari-yenilenecek/ (Erişim 21.06.2020)

http://ankarakentkonseyi.org.tr/2019/07/27/kent-konseyi-sehrin-ortak-aklini-harekete-gecirmeye-basladi/

 

 

 

ANKARA'DA VAKIF BEDESTEN VE HANLAR (15.-20. YY) / Gazi Kitapevi Yayınları

Amsterdam Rijksmuseum'da bulunan ve

Halep’i tasvir ettiği zannedilen yağlıboya tablonun aslında

Ankara’ya ait olduğunu, yabancılara ait eski seyahatnameler ve

çizimlerdeki Angora ile ilgili ilk çalışmayı yapan

Prof. Dr. Semavi Eyice'nin anısına saygıyla..

 

ÖNSÖZ

 

Prof. Dr. Mehmet Tuncer’in bu kitabı, kentler ve  kent planlanması eğitiminden gelen ve yıllar içerisinde zenginleşen bilgi birikiminin, önceki yıllarda Ankara’nın kent gelişimi ve ticaret merkezi üzerine yaptığı küçüklü büyüklü araştırma ve yayınlarından gelen bilgilerle de beslendiği, harmanlandığı ve yeniden yorumlandığı, ortaçağın ticaret yapıları olan Bedesten ve Han’ larla ilgili, yeni bilgileri  eklendiği özgün bir çalışmadır.   

 Tuncer’in  önceki çalışmaları, daha çok,  Cumhuriyet döneminde Ankara’nın ticaret merkezi ve onun değişimi üzerine odaklanırken, bu yayında zaman olarak öncesine giderek Osmanlı dönemi Ankara’sının ticaret merkezine ve bu merkezi oluşturan yapılara odaklanmaktadır. Ankara’nın eski kent merkezinde,  Yukarı Yüz (Hanlar Bölgesi) ve Aşağı Yüz (Taht ‘el Kal’a ve Karaoğlan Çarşısı) içindeki Vakıf kökenli (ve diğer önemli bazı) hanların yapım ve gelişim süreçlerinin kentin ekonomik yapısına fiziki yapısına ve yaşantısına katkılarını incelemektedir. Kitabın,  19.yüzyıla kadar olan bölümleri çeşitli yazılı ve görsel nitelikte belgelere dayanan, yüzyıllara dayalı kronolojik yaklaşımla, 19.yüzyıl  sonrası ise analitik bakış açısı ile yorumlanmıştır..

 

                           Prof. Hermann Jensen'in Ankara Bedesten ve Hanları Planı

Tuncer’in yayınını destekleyen kaynakların başında Yukarı Yüz (Hanlar Bölgesi) de, başta  Mahmut Paşa Bedesteni  olmak üzere,  halen ayakta olan hanlar gelmektedir. Kitabın bir bölümünde tek tek özellikleri betimlenen bu hanlara ait bilgilerin başında, çeşitli nedenlerle Ankara’dan gelip geçen veya bir süre burada yaşayan  yerli ve yabancı seyyahların, araştırmacıların hazırladıkları ve çoğu zamanımıza ulaşan seyahatnameler ve gezi notları; farklı meslek dallarından kişilerin kaydettikleri, özel görüşlerini ve deneyimlerini aktadıkları anılar gelmektedir.. Bunlar yanısıra, daha güvenilir resmi kaynaklar olarak da tahrirler ve nüfus sayımları, şer‘iye mahkeme sicilleri, vakfiyeler, salnameler (İl Yıllıkları) gibi yazılı belgelerden de yararlanmıştır. Özellikle yabancılara ait  ve seyahatnamelere eklenen kentin farklı bölgelerini, iş dallarını ve üretim özelliklerini betimleyen gravürler, resimler ve az sayıda  eski harita yazılı belgeleri destekleyen görsel belgeler olarak kullanılmıştır. Ankara’nın hanlar bölgesinin daha önce yer aldığı araştırma ve yayınlar mimarlık tarihi, sanat tarihi disiplinlerinin  yaklaşımı ile  tek tek yapılar olarak ele alınarak fizikî özelliklerinin belgelenmesi yapılmış, eski ve yeni işlevleri verilmiş ancak bulundukları alan ve kente getirdikleri olumlu - olumsuz değerler fazla tartışılmamıştır. Bu açıdan Tuncer’in çalışması, Ankara’nın ticaret yapıları ve bunların oluşturdukları ticaret alanını tartışan yeni bir bakış getirmektedir.

Roma Döneminden günümüze kadar ulaşabilmiş en önemli anıtlardan biri Augustus Tapınağı (Ankara Anıtı)

Kitabın ön bölümleri kronolojik yaklaşımla ele alınmış, Ankara kentinin çeşitli kültürlerle  şekillenen ve kentte izlerini bırakan katmanları Ankara üzerine yazılmış farklı yayınlardan gelen bilgilerle özetlenmiştir. Roma döneminde, Galatya eyaletinin merkezi olarak Ankara, İmparatorluğun askeri ve ticari trafiğini taşıyan, Doğu-Batı, Kuzey-Güney doğrultusunda yayılan ana yolların kavşak noktasında, orduların durak ve ikmal yaptıkları bir kent, farklı nitelikte görkemli yapılarla donatılmış parlak bir eyalet merkezidir. Roma döneminin kent içinde ve dışındaki ticaret hayatı, ticaret ilişkileri için somut ve yeterli bilgi bulunmazken, kaynaklar izleyen Bizans döneminde tarım ve hayvan ürünleri yönünden zengin ve belki de “kendi  ürettiklerinin ticaretini yapan” bir erken ortaçağ kenti olarak ticarette önemli yer tuttuğunu bildirmektedir.

 

 Ankara'da Selçuk Döneminden günümüze kadar ulaşabilmiş ve ticari amaçla da kullanılmış oln Akköprü

Ankara, 11 yüzyılın sonlarına doğru yeni kültür katmanlarına tanık olur. 1071 Malazgirt zaferinden sonra, bir süre Bizans, Danişment ve Anadolu Selçuklu’ları arasında el değiştirdikten sonra, yönetim 1143 yılında Selçuklu’lara geçmiş, 1169 yılında da II Kılıçaslan’ın kurduğu  Anadolu Birliğini’nin parçası olmuştur. Selçuklular döneminin, kent içerisinde ticaret faaliyetleri varmıydı? ve bir ticaret merkezi gelişmiş miydi? sorularını yanıtlıyabilecek bilgi eksiktir. Aynı dönemde şehirler arası ticaretin nitelik ve niceliği,  Selçuklu döneminin ticaret trafiğini taşıyan kervan yolları ve bu yollar üzerinde tüccarlara, belirli  aralarda güvenli konaklama ve   ihtiyaçlarını karşılama olanaklarını sağlayan kervansarayların yıllardır belgelenerek çalışılıyor ve yayınlanıyor olmasıdır. Araştırmacılar, “13. ve erken 14. yüzyıllarda, Anadolu şehirlerinde, ticaret ve zanaatla ilgili eylemlerin, surların kervan yoluna en yakın bağlantıyı sağlayan kapısının hemen dışına taşındığı yönünde gelişmeler görülmeye başladığını” belirtirler. Böylece kentten gelen ticaret malları ile kervanların getirdiği malların satış-alış işlemleri surların dışında ve haftanın / yılın belli günlerinde kurulan geçici meydan pazarları ve panayırlarda gerçekleşiyordu. 

Giderek, ikinci aşamada, zaman içerisinde sur dışındaki ticaret faaliyetleri, sur içine girerek ticari merkezleri oluşturmağa başlamışlardır. Konya, Kayseri, Sivas gibi Selçuklu kentlerinde bu konuyu aydınlatacak bilgi varken, Ankara için de bilgi esiktir. Ancak kesin bilgi olmasa da, Dış Kale Kapısı önünde ve Atpazarı'na doğru gelişen, ayrıca Kaleyi kervan yollarına bağlayan yol üzerinde bir meydan çevresinde yoğunlaşmış bir ticari etkinlik düşünülebilir. Bu bilgiyi destekleyen bir kitabe 14.yüzyılın ilk çeyreğine aittir. Ankara 14. yüzyılda İlhanlılar ve Eretna Beyliği idaresine girdiği dönemde,  Kalenin güneydeki esas kapısı üzerine konulan, 1330  tarihli kitabe, İlhanlılar’dan Ebu Said Han zamanında,  hayvan alım satımı ve hububat- buğday ve benzeri– mahsullerin vergilerine getirilen ve 1 Mart 1331 tarihinden başlayarak yürürlüğe girecek olan verginin kimler tarafından ve nasıl uygulanacağı bildirilmektedir. Kale kapısı dışında, herkesin gelip gittiği dolayısıyla halka ilan amacıyla konulan bir yazıyı görebilecekleri bir Pazar yerinin olduğunu kanıtlamaktadır.

 Ankara topografyası içinde Yukarı Yüz (Bedesten ve Hanlar Bölgesi) ile Sulu Han Çevresi Tahta'al Kal'a kesimi

14 – 15 yüzyıllarda, Ankara’da Yukarı yüzden Aşağı yüze doğru, küçük mescidler etrafında oluşmağa başlayan mahalleler, içiçe çemberleri anımsatan bir gelişme şeması ile yayılmıştır. Kitabın ele aldığı, Yukarı Yüz ve Aşağı Yüz’deki  hanların aynı gelişme düzenini izlediklerine ve mahallelerde yaşayan nüfusun ticaret faaliyetlerini bu yerleşik düzende sürdürdüklerine gösterge olabilir. Fatih Sultan Mehmet’in veziri Mahmut Paşa’nın vakfı olarak ve 1464 yılında yapıldığı benimsenen, ölçek ve malzeme açısından, Bursa ve İstanbul hanlarını anımsatan Bedesten ve Kurşunlu Han, bu tarihlerde Ankara’da ticaret hayatının  herhalde hareketlenmeğe ve yoğunlaşmağa başladığına, farklı ölçeklerde hanların bu bölgede toplandığına işaret etmektedir. .

 

Amsterdam Rijksmuseum'da bulunan ve

Halep’i tasvir ettiği zannedilen yağlıboya tablonun aslında

Ankara’ya ait olduğunu, yabancılara ait eski seyahatnameler ve

çizimlerdeki Angora ile ilgili ilk çalışmayı yapan

Prof. Dr. Semavi Eyice'nin anısına saygıyla..

Osmanlılar Devrinde, artan tüketici kitleler, kentlerde önemli bir ticari canlılık ve hareketlilik yaratmış, Tuncer’e göre de, bu ticaretin kapalı yerlere, hanlara taşınması ile büyük kazanç sağlanacağı, hanların depolama ve saklamaya elverişli olmaları da han yapımını desteklemiştir. “Toplayıp dağıtma işini yaptıkları malın adını alan hanlar, ya birkaç tanesi biraraya gelerek bir ticaret merkezi oluşturmakta veya bir vakfın yarattığı "imaret"  ya da "külliye" de diğer işlevlerle birlikte bütüncül bir uygulama ile gerçekleştirilmişlerdir”.

Tuncer, Ankara’ya ait Şer’iye Sicilleri ve Vilayet Salnameleri gibi resmi belgelere dayanarak Osmanlı döneminde Ankara kenti içerisinde gelişen mahalleler ve ticari yapılar için sayısal bilgiler vermektedir.

 

Ankara’nın 15. ve 16.yüzyıllarda hızla gelişlen ticaret hayatı ve buna bağlı olarak kentin yukarı yüzünün ticaret taleplerini karşılayabilecek mekânsal gelişmesini izleyen 17.yüzyılda, Tuncer’in  “bozulma, azalma ve çöküş” olarak tanımladığı yeni bir dönem gelir. Çöküntünün nedeni “sof ticaretinin azalması,  sofun canlı kaynağı olan Angora keçisinin, Osmanlı İmparatorluğu dışına canlı olarak ihraç edilmesi, bazı yabancı merkezlerde aynı kalitede üretilmesi ve geliştirilen endüstriyel dokuma tezgâhlarının rekabeti” olmuştur. Ankara’nın ticaret hayatındaki zayıflama ve çöküş  vakıf hanlarının da  sayıca azalmalarına neden olmuştur..

ANKARA’NIN ESKİ BİR RESMİNDE SOF ÜRETİMİ       

(Kaynak: Semavi Eyice,  R. Koç Müzesi)

Tablonun alt kısmında bulunan ve "şehir hayatı" nı anlatan bu bölüm tablodan ayrı bir sahne olarak resmedilmiştir. Bilhassa 17 ve 18. yy.'da Avrupa'da "şehir hayatı" tabloları adı altında bir takım tablolar moda olmuştur. Bu tablolarda o şehirdeki hayat ne ise hepsi bir arada yansıtılmıştır. Yukarıdaki bölümde de Angora'daki ticaret hayatı, esnaf ve sanatkâr loncaları görülüyor. Kenarda büyük bir dokuma tezgâhı ve terazili beyaz sakallı bir satıcı var. Feraceli kadınlardan başka, pazarlık yapan, çünkü aralarında biri keseye davranmış vaziyette, bir takım tüccarlarda var. Hatta arada bir de dilenci ve dövüşenler de ihmal edilmemiş. Herhalde çok sayıdaki bu kadınlar, yünleri yıkayıp hazırlayan işçilerdir. Çünkü ateş yanan bir ocak var. En kenarda büyük bir tezgâhta yünler dokunmaktadır. Ortada dua edildiğini görüyoruz. Belki de yıllık mahsulün satışı sırasında yapılan bir dini tören ile ilgili bir sahne. Resimde kadınların çokluğu Osmanlı devrinde tiftik endüstrisinde kadınların önemli yeri olduğunu gösteriyor. (Semavi Eyice, Ankara'nın Eski Bir Resmi, S.106)

 

Kitabın 19.yüzyıldan günümüze kadar olan bölümleri, yazarın mesleğinden gelen bilgi birikimi ve deneyimlerinden gelen bakış açısı ile daha analitik ve eleştirel bir yöntemle ele alınmıştır.  Yazar,  Ankara’nın, bu dönemini “yüzyıl başlarında iç ve dış ticaretteki konumunu korumaktadır, ancak yüzyıl sonlarında, günden güne fakirleşmiş, ekonomisi çökmüştür”. Sof (Tiftik/Angora) üretiminin durması ile yerli endüstrinin önemini yitirmesi, 1873-1875 yılları arasındaki kıtlık felaketi ile 1881 ve 1916 tarihli büyük yangınlar bu çöküşün nedenleri olarak gösterilmektedir.  

UZUNÇARŞI KESİMİ, ÇIKRIKÇILAR YOKUŞUNDAN KALEDİBİ’NE BAKIŞ 

Aynı dönemde, Osmanlı devletindeki ekonomik değişiklikler kentlerin ticari merkezlerinde de yapısal değişikliklere neden olmuş, bunlarla birlikte gelen dışa dönük ticaretle bağımlı olarak İstanbul ve İzmir gibi liman kentleri canlanmıştır. Ankara’nın İç Anadolu’da bu limanlara uzak konumu,  ticaret hayatında ilerleyen çöküş ile de giderek de çok yönlü bir gerileme yaşamasına, bir taşra merkezine dönüşmesine neden olmuştur. Tuncer, bütün bunların sonucu olarak “Atpazarı ve çevresi Hanlar Bölgesi'nin, başta Bedesten ve Kurşunlu Han olmak üzere, fiziksel yapısının ekonomik gerileme ve yangınlara bağımlı olarak büyük ölçüde çöktüğü, geleneksel ticaretin ancak belirli yollar boyunca ve bazı hanlarda varlıklarını sürdürerek devam ettiği” şeklinde yorumlamaktadır.

16-18. YÜZYILLARDA ANKARA TİCARET MERKEZİ GELİŞİMİ (Kaynak: Tunçer, M., 1839 – 1924 - 1929 Tarihli haritalar üzerinde yapılan kişisel çalışma, 2014, Sunulan Bildiri; “Ankara’da Vakıf Mülkiyetindeki Bedesten ve Hanların Gelişimi ve Şehir Ekonomisinin Dönüşüm Süreci (15-20.YY) “,

 Tuncer’in kitabı bir yanda Ankara’nın tarihi ve kentsel gelişme sürecini çözümleyen, resmi ve özel ve kaynaklardan gelen bilgileri gün yüzüne çıkaran ve bunlarla beslenen ön bölümleri ve daha güncel resmi kaynaklar, yazarın gözlem ve algılamalarına dayanan son bölümleri ile çok yönlü, faklı ağırlıkları olan ve bazı yerleşmiş bilgilere yeni yorumlar getirerek tartışan bir bakış açısı ile yazılmıştır.  Kitap, kuşkusuz bu alanda bir boşluk dolduracak ve yazarın getirdiği belge ve bilgiler üzerine yeni çalışmalar yapılmasına olanak sağlayacaktır.

 

Prof. Dr. Ömür Bakırer

ODTÜ Restorasyon ABD 

Öğretim Üyesi (Emekli)

Nisan 2020